Kumdanlı Kırkbaşar Celebkeş Kaşıkara

Bekir MANAV – Tarihçi/Araştırmacı Yazar
Tarih Kültür Araştırma Derneği (Tarih-Der) Başkanı

Hoyran civârında yörük aşiretleri arasında bir ihtilaf oluşur. Kuyûd-ı Kadime Arşivinde yer alan 566 numaralı Evkâf Defterinde Kundanlı Cemaati, Köpekler Cemaati ve Celepkeş halkı arasında, yurt ve yerleşim alanları konusunda anlaşmazlıklar çıktığını, bunun üzerine, adı geçen topluluklar adına; Kundanlı Cemaati’nden Fahrü’l-emâcid Yegân Bey, Köpekler Cemaati’nden Yusuf Fakıhoğlu Hızır, Celepkeş halkından Hamzaoğlu Bali, Anadolu Beylerbeyi, emirlerin büyüğü olan Kasım Paşa (Allah ikbalini daim etsin) hazretlerinin huzuruna çıktığını kaydediyor.

Metin günüz diliyle şu şekilde;

“Kundanlı aşiretinden Yusuf Fakihoğlu Hızır ile Celepkeş halkından Hamzaoğlu Bali; Anadolu Beylerbeyi (Valisi) Kasım Paşa Hazretleri’nin huzuruna gelmişlerdir. Bu kişiler, atalarından beri çok eski zamanlardan beri yurt edindikleri, yerleştikleri ve kullanım haklarına sahip oldukları yerlerde eskisi gibi sakince oturmaya devam etmeye ve birbirlerinin önceden beri oturdukları yerlere müdahale etmemeye karar vermişlerdir.

Karaağaç yolunun alt tarafında kalan, Hoyran’dan Konya’ya giden yolun sol tarafındaki bölge için; Celepkeş ile Kundanlı aşiretleri birbirleriyle çekişmeyecek ve Celepkeş aşireti orada konaklayacaktır. Adı geçen Köpekler aşireti ise sınırların bittiği uç noktaya yerleşecektir. Kundanlı aşiretinin konakladığı ve hayvanlarını otlattığı yer olan ‘Sulu Çayır’ mevkii korunacaktır. Ancak ihtiyaç duyulduğunda, Akçapınar’dan gelen sudan, açılan arklar (su kanalları) vasıtasıyla hem kendileri hem de hayvanları için su alabileceklerdir. Bundan sonra birbirlerine müdahale etmemek ve kavga etmemek üzere barıştıkları için bu durum resmi deftere kaydedilmiştir.”

Bu şartlar doğrultusunda, bundan sonra taraflar arasında anlaşmazlık çıkmaması, birbirlerinin haklarına müdahale edilmemesi ve saldırı veya taşkınlık yapılmaması konusunda karşılıklı barış sağlanmıştır.

Kundanlı Yörükân Tâifesi 1481 yılı kaydına 566 hane (3 bine yakın nüfus) ile âdeta Isparta gibi, Ağros (Atabey) gibi bir nüfusa sahip.
Ayrıca 16.yüzyılda Yalvaç Subaşısı olarak Kundanoğlu Mustafa Bey’den bahsediyor. Devlethan Beyle aynı dönemde yaşadığı anlaşılmaktadır.

1568 yılında Kaşkara Yörüklerinin ilk kez kaydını görüyoruz Cemaat-i Kaş Kara nam-ı diğer Uzun Deresi 102 nefer. Yani Kaşkara’nın diğer adı Uzun Deresi olarak kayıtlara geçmiş. Bu yörük aşiretinin ilk yerleştiği yerde bir akarsuyun olmasından olma ihtimalini akla getiriyor. Ancak unutmamak gerekli ki bu tarihte Kundanlı, Kaşkara Celepkeş köy değil hareket halinde yörük topluluklarıdır.

Ayrıca 1568 yılında Hoyran kazasında Karye-i Akça Kilisa nam-ı diğer Celebkeş adında karye olarak görünüyor. Yani diyor ki Celebkeş’in diğer adı AKÇA KİLİSE dir. Buradan Celebkeş’in yerleştiği yerin antik bir yerleşim yerinde kilise yanında olduğu anlamını taşıyor.

Yukarıda Kundanlı ile sorunların yaşandığını anlatan defterin kaydı 1500’lerin ilk çeyreği olmalı defterde tarih yok. 1568 tarihli defterde Celebkeş’i artık yörük cemaati değil köy olarak yerleşik hayata geçtiğini görüyoruz.

Kırkbaşar adlı yine bir yörük topluluğunun da ilk kez kaydına burada rastlıyoruz. Yani buradan bugünkü Kırkbaşar köyünü 450 yıllık bir köy gibi görebiliriz.
Hani Kırkbaşar (Kırk – Baş) beşer ile anlatılan mitolojik hikâyeleri bu kayıtlar bertaraf ediyor. Kırkbaşar çünkü bir köy değil bölgeye yeni gelmiş bir Yörükân Tâifesi yani konar-göçer topluluk.

Kaşıkara değil – Kaş Kara / Kumdanlı değil – Kundanlı / Kırkbaş değil – Kırkbaşar (Yani bu köylerin gerçek ve ilk kayıtları doğrusu budur.)

Değerli hemşehrilerim bazıları ben bu tarz paylaşımları yapınca içi kaynıyor, heyecanla farklı yorumlar geliyor. Evet bu yazıyı ben paylaşıyorum ama ben üretmedim bunu, bu yazıdaki veriler 500 sene öncesine ait olan devletin resmi kaydı.

Aşağıda tam kaynak vereceğim el yazması bu defterlere dijital olarak orijinal haline bazı bölümleri tarama kaynaklı sıkıntılı olsa da dönem el yazması dönem Osmanlıcasını bilen herkes okuyabilir. Görüşleriniz önemli evet ama analizler, dönem şartlarına göre yapılmalıdır. Dedelerimizden, nenelerimizden duyduğumuz hikayelerle bu kayıtlar uyuşmayabilir. Bunun sebebi aile büyüklerimizin yalan söylediğinden değil devlet arşivlerinin ilgili evraklarının yayınlanmaması, tasnif edilememesi gibi onlarca sebebi var.

Genel anlamda şunu söyleyebiliriz 1520’lerden sonra Yalvaç Hoyran civarına inanılmaz bir konar-göçer aşiretler geliyor. Bu köylerin bir kısmı yerleşik hayata geçerek köy oluştururken, bir kısmı isim değiştiriyor örneğin Köpekler Cemaati bugün nerede hangi köy bilmiyoruz. Muhtemel ilerleyen dönemlerde isim değiştirmiştir. Köpek = Saygın ve güç belirten anlamda kullanıyor.

Bölge çok derin ve analize muhtaç Avdancık adlı köyümüzün diğer adı Kara Danişmentlü olarak kaydedilmiş. Bu veriler kâdim toprakların Türkleşmesine çok önemli işaretler aslında.

Isparta Tarih-Der olarak Eğirdir, Aksu köylerimizde olduğu gibi diğer ilçelerimizde de saha gezisi eski köy yerleri ve aşiretlerin tespitini yapacağız. Büyük bir Isparta Tarih Arşivi oluşturmaya çalışıyoruz. Bir de yolumuza taş koyanlar olmasa.

Kaynaklar: 1568 – 51 nolu TTD. (Çevirisi yoktur) – KKA 566 Nolu Ev.Deft. – 994 nolu TTD. (Çeviri yoktur)