GERÇEK HAMURSUZ YALVAÇ’INDIR

Bekir MANAV – Tarihçi/Araştırmacı Yazar
Tarih Kültür Araştırma Derneği (Tarih-Der) Başkanı

Yalvaç Hamursuzu (hamırsız) yöresel Yalvaç’a ait bir lezzet, gelenektir.

Hamursuzu tarif edecek değilim tabiki. Burdur Hamursuzu da var, Afyon hamursuzu, Kütahya, Nevşehir, Eskişehir, Uşak’ta da hamursuz var. Aslında ilçe ve köylere indikçe daha da geniş bir alana yayılan hamursuz farklı çeşitlerde karşımıza çıkıyor.

Tabi Hamursuz Yalvaç’ta tescillenmiş bir çörek türü.

Bu bahse konu olan Hamursuz kendi başına Yalvaç’ı anlatmaya yeter artar bile.

Bir yerde geleneksel bir gastronomi ürünü var ise o bölgede bunun tarihi bir transfer ile oluşumu söz konusudur.

Mesela Balkanlardan göç eden muhacirlerin iskan oldukları köylerde yeni lezzetler ve yemek kültürü gelişmiştir. Bu icâd olmuş bir şey değildir. Balkanlarda atadan gördükleri lezzetleri göç ettikleri yerde uyguladıklarından, devam ettirdiklerinden dolayı gelişen bir durumdur. Ancak bu uygulamada bazen değişiklik gösterir.

Örneğin Selanik’te yapılan bir yemeği Anadolu’da iskan olan bir muhacir yaparken, Anadolu köyünde üretilen bir lezzeti, örneğin haşhaş, susam, çörek otu gibi, ekleyerek aynı yemeği farklı bir versiyon ile geliştirebilir. Bazen de tam tersi aslında kullanılan malzeme farklı coğrafya da yetişmediği için onu kullanmadan yapar.

Peki ya hamursuz?

Bakınız yukarıda saydığım illerde de hamursuz var. Bu bahsi geçen illerdeki tüm hamursuz adıyla yapılanı incelediğimizde hepsi de Yalvaç Hamursuz’una benzeyen ürünlerdir. Hepsinde de un, tuz, yağ gibi temel malzemeler kullanılır. Kimi haşhaş kullanırken, kimi susam, kimi farklı bir malzeme karıştırsa da aynı familyadan üretilen çörek-ekmek türünden bir yiyecektir.

Yani hepsi de birbirine benzer.

O zaman hamursuz belli bir kültürün temelin malzemesidir.

Yalvaç hamursuzunda kullanılan malzemelere dikkatli bakınca çok şey ifade ediyor. Mesela kuyruk yağı veya tereyağ, un, kaymak (bazen), susam gibi bu malzemelerle yapılıyorsa o coğrafyada, tarım ve hayvancılık zirvede olması lazımdır.

Bol malzemenin yeni icad ve üretimlere açık olduğu her zaman muhakkaktır.

Şayet Yalvaç’ta muazzam zeytin ağaçları, bahçeleri olsaydı, zeytinyağından imal edilen yiyecekler ve yöresel lezzetler oluşmuş olacaktı. Ama hamursuz oluştuysa hayvancılık ve kuru tarımın yapıldığını çok rahat söyleyebiliriz.

Adı hamursuz olan bu ürün yukarıda saydığımız illerde de var. Ama Kars’ta yok, Trabzon’da yok, Edirne’de yok, neden hiç düşündünüz mü?

Çünkü hamursuz belli bir yörük taifesinin mensuplarının ürettiği bir türdü. Yalvaç’a giren ve Yalvaç’ta oyalanan bir kısmı iskan olan sonra bir diğer kısmı Burdur, Kütahya, Eskişehir, Uşak hatta Aydın, Manisa gibi illerde varlıklarını tespit edebileceğimiz DİRKEMİŞ (TİRKEMİŞ) Yörük obalarının yaptığı bir yiyecek türüydü. Bu sebepten dolayı bu yörüklerin var oldukları yerde hamursuz adıyla çörek-ekmek türü vardır. Gittikleri yerde farklılıklar gösterse de aynı yörük Türkmen taifesinin geleneksel lezzetidir.

Ancak bu bahsi geçen illerin içinde Nevşehir ve Yalvaç hamursuzu ilk ve orijinal gerçek hamursuzu üreten yerlerdir. Hatta ben iddia ediyorum Burdur, Kütahya, Eskişehir, Uşak, Manisa, Aydın taraflarındaki hamursuz Yalvaç’tan gitmedir, Yalvaç örneğidir.

Neden mi?

Çünkü Dirkemiş Yörükleri yani hamursuzu yapan yörükler Yalvaç’a 13.-14. Yüzyılda geldiler. Aynı yörükler Yalvaç’tan sonra Burdur, Kütahya, Eskişehir vs. diğer illerde görünmeye başladılar.

Dolayısıyla Nevşehir (Avanos, Ürgüp) ve Yalvaç hamursuzları birbirlerine çok benzeyen gerçek hamursuzlardır.

Tabi günümüzde tarih ve kültür sadece maddi birer unsur olarak değerliyse kullanılan, sahip çıkılan malzemelerdir. Bugün tarihi bir mekanı modern taşlarla düzeltip birine kiraya verip kahve 200 tl demenin dışında, köklere uzanan köprü ve değer anlamında tarihi anlayabilseydik, daha anlamlı olurdu diye düşünüyorum.

Yoksa hamursuzun tescil edilmiş olması benim nazarımda çok kıymetli değil, mühim olan Yalvaçlı nesillerimizin gönüllerinde tescil edilmesi, öğretilmesi, daha önemli.