Son Dakika


Gertrude Bell’in 1907 yılındaki Anadolu seyahati, Yalvaç ve çevresinin tarihî coğrafyasına ilişkin çok kıymetli kayıtlar bıraktı. Gezginin 1–5 Mayıs 1907 tarihli günlükleri; Tokmacık’taki çeşmelere yerleştirilen antik taşları, göl kıyısındaki tarihî kalıntıları, Kumdanlı ve çevresindeki yazıtları, Pisidia Antiokheia’nın o günkü durumunu ve Yalvaç’ın sosyal hayatını birinci elden belgelemektedir.
Gertrude Bell Kimdir? Yalvaç Seyahatinin Tarihî Önemi
Gertrude Bell (1868–1926), İngiliz gezgin, arkeolog, tarihçi, yazar ve fotoğrafçıdır. Anadolu ve Ortadoğu’da gerçekleştirdiği araştırma gezileriyle tanınan Bell, Birinci Dünya Savaşı sonrasında Ortadoğu’nun siyasi şekillenmesinde de önemli roller üstlenmiştir. Tarihte “Çöl Kraliçesi” olarak da anılmaktadır.1907 yılının Mayıs ayında Yalvaç’a gelen Gertrude Bell, Gelendost, Tokmacık ve Hoyran çevresini dolaşmış; ardından Yalvaç’a ulaşarak Pisidia Antiokheia Antik Kenti’nde incelemelerde bulunmuştur. 4 Mayıs 1907 tarihli günlüğünde, antik kentin kalıntılarını ayrıntılı biçimde anlatmış, ünlü arkeolog William Mitchell Ramsay’ın çalışmalarına katkı sağlamak amacıyla notlar almış ve fotoğraflar çekmiştir.
Bell’in Yalvaç seyahatini önemli kılan, yalnızca antik kentte yaptığı araştırmalar değildir. Seyahat günlükleri ve fotoğrafları, 20. yüzyılın başlarında Yalvaç’ın tarihî dokusunu, coğrafyasını ve çevresindeki yerleşimlerin durumunu anlamamıza yardımcı olan değerli belgelerdir. Bugün İngiltere’deki Newcastle Üniversitesi arşivinde korunan bu kayıtlar, Yalvaç’ın yaklaşık 120 yıl önceki görünümüne ışık tutan önemli tarihî kaynaklar arasında yer almaktadır. Bell’in notlarının değeri, 20. yüzyıl başında kırsal Anadolu’da karşılaştığı eserleri tarih ve yer bilgisiyle kaydetmesidir. Buna karşılık, yerel halka ilişkin kişisel yargıları dönemin toplumsal ve emperyal bakış açısından etkilenmiş olabilir. Bu çalışma özellikle doğrulanabilir gezi kayıtlarına odaklanmaktadır.

Yalvaç seyahatinin tarihî arka planı
1907 yılı Osmanlı Devleti’nde II. Abdülhamid döneminin son safhasıdır. Demiryolu bağlantısı bulunmayan pek çok iç yerleşime ancak hayvan veya araba yoluyla ulaşılabilmektedir. Bell’in gözü, sıradan yolculuk izlenimlerinden çok, William Mitchell Ramsay gibi araştırmacıların daha önce kaydettikleri antik yazıtların izini sürmektedir. Bu yüzden çeşme, cami duvarı, mezarlık ve harabe alanları onun için birer araştırma durağına dönüşmüştür.
1 Mayıs: Gelendost’tan Tokmacık’a
1 Mayıs Çarşamba sabahı saat altıda yola çıkan Bell, Gelendost yakınlarında Yaka’nın güneybatısında Ramsay’in sözünü ettiği çeşmeyi buldu. Latince yazıtın yarısının çeşmenin dikey taşı tarafından örtülmesi okumasını güçleştirdi. Afşar yakınlarında kafileye yetişti, Çaltı’da öğle molası verdi ve öğleden sonra Tokmacık’a devam etti. Köyün aşağısındaki çeşme yakınında kamp kurdu.Tokmacık’ta çeşmelerde işlenmiş eski taşlar ve çift sütun biçimli mimari parçalar gözledi;cami duvarına yerleştirilmiş alınlık biçimli taşı kaydetti.
Köy altındaki arazide eski yapı izleri gördü ve karşı tepede kale bulunduğuna dair anlatıları not aldı. Bu kaydın önemi, bugün yok olmuş veya başka yerde yeniden kullanılmış olabilecek mimari malzemeye tarih sel tanıklık etmesidir.
Tokmacık’ın tarihî topografyasına işaret eden parçalar
Bir antik taşın köy çeşmesine konulması, kendi özgün bağlamından çıkarılarak yeni yapıda kullanıldığını gösterir; taşın hangi yapıdan geldiğini ise tek başına söylemez. Bell’in tarif ettiği buluntular, köyde ayrıntılı envanter yapılması ve eski fotoğraflarla karşılaştırılması için başlangıç noktası sunmaktadır.

2 Mayıs: Tokmacıklı Nazmi’nin rehberliği
Bell 2 Mayıs günü saat 05.45’te Tokmacık’tan ayrıldı. Rehberi, Girit’te ve Yemen’de askerlik yaptığını aktardığı Tokmacıklı Nazmi’ydi. Bell, Nazmi’nin yolları bildiğini ve aradığı kalıntıların niteliğini hemen anladığını özellikle vurguladı. Bu ayrıntı, araştırmanın yalnızca yabancı gezgin tarafından değil, yerel bilgi ve rehberlik yardımıyla gerçekleştiğini hatırlatır.
Dağ güzergâhında bir kaya mezarı gördü. Günlüğünde Tıltar/Tırtar benzeri bir adla kaydettiği Yörük yerleşimlerinin çeşmelerinde öküz başları ve çelenk motifli taş parçası, aşınmış figürlü stel ve çift sütun biçimli mimari malzeme tanımladı. Bazı yerleşimlerin göl kıyısındaki sıtma şartları nedeniyle daha yakın tarihte kurulduklarını aktardı; bu son bilgi Bell’in yerel halktan duyduğu açıklamadır.
Göl kıyısındaki kutsal alan ve ada
Bell, göle inen kayalık kesimde doğal kemer, küçük mağara ve burada düzenlenen dinsel ziyaretler hakkında bilgi edindi. Ardından balıkçıların teknesiyle sazlıkların içindeki bir adaya geçerek kalın harçlı surları ve antik mimari parçaları inceledi. Suyun altında kalan kadın figürlü yazıt taşını okuyabilmek için suya girse de harfleri çözümleyemedi. Adanın ve kutsal alanın antik kimliği hakkındaki yorumlarının bir kısmı ihtiyatla ele alınmalıdır.
Nazmi’nin rolü ve yardımları:
• Bell’in önceki günlerde eşlik eden zaptiye Mahmut’tan memnun kalmaması üzerine, Tokmacık’ta Nazmi rehber olarak görevlendirilmiştir.
• Bell, Nazmi’yi “çok beğendiği” şeklinde tanımlar çünkü:
o Yöreyi çok iyi bilmektedir,
o Bell’in ne görmek istediğini hemen anlamaktadır,
o Yol tarifleri ve antik kalıntılar konusunda oldukça yetkindir,
• Bell’in Yukarı Tırtar, Aşağı Tırtar, Gökçeli ve Kumdanlı gibi köylere yaptığı keşiflerde ona eşlik etmiştir.
• Özellikle Hoyran Gölü’ndeki Limenea Adası’na yapılan zorlu yolculukta, Bell’in yanında kürek çekerek adaya ulaşmasına yardımcı olmuştur.
3 Mayıs: Kumdanlı, Ayaplar ve Yalvaç
3 Mayıs’ta Kumdanlı çevresinde daha önce yayımlanmış yazıtları araştırdı; başka bir yazıtı kâğıt üzerine sürtme tekniğiyle kaydetmeye çalıştı. Güzergâhındaki küçük yerleşimlerde cami çeşmelerine, yapılara ve duvarlara yerleştirilmiş eski taşları inceledi. Ayaplar’daki Yunanca yazıtın okunmasında zorluk yaşadığını, yakın tepelerdeki kalıntılar hakkında halktan bilgi topladığını belirtti.
Öğleden sonra Yalvaç’a ulaşarak kasaba üzerindeki tepeye kurulan kampına yerleşti. Bu notlar, Yalvaç merkezli arkeolojik çalışmaların sadece antik kent sınırında değil, çevre köylerin geleneksel yapılarındaki devşirme malzeme üzerinde de yürütülmesi gerektiğini göstermektedir.
4 Mayıs: Pisidia Antiokheia’nın 1907’deki hali
Bell 4 Mayıs sabahı yaklaşık 07.30’da antik kente giderek Ramsay için notlar hazırladı ve fotoğraflar çekti. Kenti Anthios vadisinin üzerine yükselen dikdörtgen bir plato olarak tarif etti. Kayaya oyulmuş yarım daire alanı, kilise apsisini, yol izlerini, kapıya benzeyen kalıntıyı, tiyatro caveasını, tonozları ve su kemerini kaydetti. Özellikle kent surlarının büyük ölçüde kaybolduğu ve taşların Yalvaç’a taşınmaya devam ettiği yönündeki gözlemi önemlidir.
Bugün kazılarla görülebilir duruma gelen Antiokheia’yı 1907’deki görünümüyle karşılaştırmak, erken dönem yıkım, devşirme malzeme kullanımı ve arkeolojik koruma tarihi bakımından yeni çalışmaların konusu olabilir.
Bell’in gözünden Yalvaç kent yaşamı
Yalvaç’ı bahçelerle ayrılan on iki mahalleden oluşan bir yerleşim diye tanımladı. Söğüt, kavak ve meyve ağaçlarını; han çeşmesindeki işlemeli lahit parçasını; eski taşların üzerine oturtulmuş ahşap direkli bir yapıyı; eski camiyi ve büyük çınarı kaydetti.
Kaymakamı ziyaret etti; kasaba ileri gelenleri daha sonra kampına iadeiziyarette bulundu. Bu ziyaretlere ilişkin kişisel tonunu, nesnel bir yönetim değerlendirmesi gibi okumamak gerekir. Ulaşım notları özellikle dikkat çekicidir: Bell, Yalvaç’tan Akşehir’e dağları aşan at yolunun yaklaşık dört, araba yolunun ise on dört saat tuttuğunu yazdı. Görüştüğü kişilerin demiryolunun Eğirdir’den Yalvaç’a uzatılmasını arzuladıklarını bildirdi. Dolayısıyla ilçenin demiryolu beklentisi en azından 1907 yılında yazılı kayda geçmiştir.
5 Mayıs: Şarkikaraağaç’a geçiş
5 Mayıs sabahı Yalvaç’tan ayrılan Bell, Şarkikaraağaç yönüne ilerledi. Yeni aldığı ata alışmaya çalışırken öğleye doğru kasabaya ulaştı; camilerdeki ahşap işçiliğini ve mezarlık taşlarını inceledi. Yağmur, dolu ve yük arabasındaki arıza günün güçlükleri arasındaydı. Günlükteki bu ayrıntılar bölge yollarının dönemin şartlarında nasıl kullanıldığını gösterir.
Bell’in Tokmacık gözlemleri, modern yüzey araştırmalarıyla birlikte okunduğunda özel değer kazanır. Prof.Dr. Mehmet Özhanlı’nın Tokmacık üzerine yayımladığı değerlendirmede köy ve yakın çevredeki eski yerleşimler, höyükler ve yeniden kullanılmış mimari elemanlar ele alınmaktadır. Yine de Bell’in tarif ettiği belirli bir taşın günümüzdeki hangi nesneyle aynı olduğunu söylemek için fotoğraf, konum ve ölçükarşılaştırmasına ihtiyaç vardır.
Önerilebilecek yerel tarih çalışması, Tokmacık’ın mevcut çeşmelerinin ve eski yapı duvarlarının fotoğraflanması, korunmuş antik parçaların kayda geçirilmesi ve Bell’in 1907 tarifleriyle eşleştirilmesidir. Aynı yöntem Kumdanlı, Ayaplar ve çevre yerleşimlere uygulanabilir.
Sonuç: Bellekten belgeye
Bell’in Yalvaç’ta geçirdiği birkaç günün kayıtları, antik eserler kadar 20. yüzyıl başındaki sosyal, idarî ve ulaşım hayatına da ışık tutar. Tokmacıklı Nazmi’nin bilgisi, köy çeşmelerindeki devşirme taşlar, göl kıyısındaki dinsel kullanım izleri ve demiryolu talebi, büyük tarih anlatıları arasında gözden kaçabilecek yerel ayrıntılardır.
Bir gezginin bakışındaki önyargıları eleştirel biçimde değerlendirerek, gözleme dayalı verileri ise güncel arkeoloji ve yerel sözlü tarihle karşılaştırarak kullanmak gerekir.
Yorum yapabilmek için Giriş yapın.
BENZER HABERLER