logo

reklam

119 YIL ÖNCE YALVAÇ’TA İNGİLİZ BİR SEYYAH: GERTRUDE BELL

Gertrude Bell’in 1907 yılındaki
Anadolu seyahati, Yalvaç ve çevresi
nin tarihî coğrafyasına ilişkin çok kıy-
metli kayıtlar bıraktı. Gezginin 1–5
Mayıs 1907 tarihli günlükleri; Tokma-
cık’taki çeşmelere yerleştirilen antik
taşları, göl kıyısındaki tarihî kalıntıla-
rı, Kumdanlı ve çevresindeki yazıtları,
Pisidia Antiokheia’nın o günkü duru
munu ve Yalvaç’ın sosyal hayatını bi
rinci elden belgelemektedir.

Gertrude Bell Kimdir?
Yalvaç Seyahatinin Tarihî Önemi
Gertrude Bell (1868–1926), İngiliz
gezgin, arkeolog, tarihçi, yazar ve fo-
toğrafçıdır. Anadolu ve Ortadoğu’da
gerçekleştirdiği araştırma gezileriyle
tanınan Bell, Birinci Dünya Savaşı
sonrasında Ortadoğu’nun siyasi şekil-
lenmesinde de önemli roller üstlen-
miştir. Tarihte “Çöl Kraliçesi” olarak
da anılmaktadır.1907 yılının Mayıs
ayında Yalvaç’a gelen Gertrude Bell,
Gelendost, Tokmacık ve Hoyran çev
resini dolaşmış; ardından Yalvaç’a
ulaşarak Pisidia Antiokheia Antik
Kenti’nde incelemelerde bulunmuş-
tur. 4 Mayıs 1907 tarihli günlüğünde,
antik kentin kalıntılarını ayrıntılı bi
çimde anlatmış, ünlü arkeolog Willi-
am Mitchell Ramsay’ın çalışmalarına
katkı sağlamak amacıyla notlar almış
ve fotoğraflar çekmiştir.Bell’in Yalvaç
seyahatini önemli kılan, yalnızca antik kentte yaptığı araştırmalar değil-
dir. Seyahat günlükleri ve fotoğrafları,
20. yüzyılın başlarında Yalvaç’ın tarihî
dokusunu, coğrafyasını ve çevresin
deki yerleşimlerin durumunu anlama-
mıza yardımcı olan değerli belgeler
dir. Bugün İngiltere’deki Newcastle
Üniversitesi arşivinde korunan bu ka-
yıtlar, Yalvaç’ın yaklaşık 120 yıl önceki
görünümüne ışık tutan önemli tarihî
kaynaklar arasında yer almaktadır.
Bell’in notlarının değeri, 20. yüz-
yıl başında kırsal Anadolu’da karşı-
laştığı eserleri tarih ve yer bilgisiyle
kaydetmesidir. Buna karşılık, yerel
halka ilişkin kişisel yargıları dönemin
toplumsal ve emperyal bakış açısın-
dan etkilenmiş olabilir. Bu çalışma
özellikle doğrulanabilir gezi kayıtları-
na odaklanmaktadır.


Yalvaç seyahatinin tarihî arka planı
1907 yılı Osmanlı Devleti’nde II.
Abdülhamid döneminin son safhası-
dır. Demiryolu bağlantısı bulunma-
yan pek çok iç yerleşime ancak hay
van veya araba yoluyla ulaşılabilmek-
tedir. Bell’in gözü, sıradan yolculuk
izlenimlerinden çok, William Mitchell
Ramsay gibi araştırmacıların daha
önce kaydettikleri antik yazıtların izi-
ni sürmektedir. Bu yüzden çeşme, ca-
mi duvarı, mezarlık ve harabe alanları
onun için birer araştırma durağına
dönüşmüştür.
1 Mayıs: Gelendost’tan Tokmacık’a
1 Mayıs Çarşamba sabahı saat al-
tıda yola çıkan Bell, Gelendost yakın-
larında Yaka’nın güneybatısında
Ramsay’in sözünü ettiği çeşmeyi bul-
du. Latince yazıtın yarısının çeşme-
nin dikey taşı tarafından örtülmesi
okumasını güçleştirdi. Afşar yakınla-
rında kafileye yetişti, Çaltı’da öğle
molası verdi ve öğleden sonra Tok-
macık’a devam etti. Köyün aşağısın-
daki çeşme yakınında kamp kurdu.
Tokmacık’ta çeşmelerde işlenmiş
eski taşlar ve çift sütun biçimli mima-
ri parçalar gözledi;cami duvarına yer-
leştirilmiş alınlık biçimli taşı kaydetti.
Köy altındaki arazide eski yapı izleri gördü ve karşı tepede kale
bulunduğuna dair anlatıları not aldı.
Bu kaydın önemi, bugün yok olmuş
veya başka yerde yeniden kullanılmış
olabilecek mimari malzemeye tarih
sel tanıklık etmesidir.
Tokmacık’ın tarihî topografyasına
işaret eden parçalar
Bir antik taşın köy çeşmesine ko-
nulması, kendi özgün bağlamından
çıkarılarak yeni yapıda kullanıldığını
gösterir; taşın hangi yapıdan geldiği-
ni ise tek başına söylemez. Bell’in ta-
rif ettiği buluntular, köyde ayrıntılı
envanter yapılması ve eski fotoğraf-
larla karşılaştırılması için başlangıç
noktası sunmaktadır.


2 Mayıs: Tokmacıklı Nazmi’nin
rehberliği
Bell 2 Mayıs günü saat 05.45’te
Tokmacık’tan ayrıldı. Rehberi, Girit’
te ve Yemen’de askerlik yaptığını ak-
tardığı Tokmacıklı Nazmi’ydi. Bell,
Nazmi’nin yolları bildiğini ve aradığı
kalıntıların niteliğini hemen anladığı-
nı özellikle vurguladı. Bu ayrıntı,araş-
tırmanın yalnızca yabancı gezgin ta-
rafından değil, yerel bilgi ve rehberlik
yardımıyla gerçekleştiğini hatırlatır.
Dağ güzergâhında bir kaya meza-
rı gördü. Günlüğünde Tıltar/Tırtar
benzeri bir adla kaydettiği Yörük yer-
leşimlerinin çeşmelerinde öküz başla-
rı ve çelenk motifli taş parçası, aşın-
mış figürlü stel ve çift sütun biçimli mimari malzeme tanımladı. Bazı yer-
leşimlerin göl kıyısındaki sıtma şartla-
rı nedeniyle daha yakın tarihte kurul-
duklarını aktardı; bu son bilgi Bell’in
yerel halktan duyduğu açıklamadır.
Göl kıyısındaki kutsal alan ve ada
Bell, göle inen kayalık kesimde
doğal kemer, küçük mağara ve bura-
da düzenlenen dinsel ziyaretler hak-
kında bilgi edindi. Ardından balıkçı-
ların teknesiyle sazlıkların içindeki
bir adaya geçerek kalın harçlı surları
ve antik mimari parçaları inceledi.Su-
yun altında kalan kadın figürlü yazıt
taşını okuyabilmek için suya girse de
harfleri çözümleyemedi. Adanın ve
kutsal alanın antik kimliği hakkında-
ki yorumlarının bir kısmı ihtiyatla ele
alınmalıdır.
Nazmi’nin Rolü ve yardımları:
• Bell’in önceki günlerde eşlik e-
den zaptiye Mahmut’tan memnun
kalmaması üzerine,Tokmacık’ta Naz-
mi rehber olarak görevlendirilmiştir.
• Bell, Nazmi’yi “çok beğendiği”
şeklinde tanımlar çünkü:
o Yöreyi çok iyi bilmektedir,
o Bell’in ne görmek istediğini he-
men anlamaktadır,
o Yol tarifleri ve antik kalıntılar
konusunda oldukça yetkindir,
• Bell’in Yukarı Tırtar, Aşağı Tır-
tar, Gökçeli ve Kumdanlı gibi köylere
yaptığı keşiflerde ona eşlik etmiştir.
• Özellikle Hoyran Gölü’ndeki
Limenea Adası’na yapılan zorlu yol
culukta, Bell’in yanında kürek çeke
rek adaya ulaşmasına yardımcı ol-
muştur.
3 Mayıs: Kumdanlı, Ayaplar ve Yalvaç
3 Mayıs’ta Kumdanlı çevresinde
daha önce yayımlanmış yazıtları araş-
tırdı; başka bir yazıtı kâğıt üzerine
sürtme tekniğiyle kaydetmeye çalıştı.
Güzergâhındaki küçük yerleşimlerde
cami çeşmelerine, yapılara ve duvar
lara yerleştirilmiş eski taşları inceledi.
Ayaplar’daki Yunanca yazıtın okun-
masında zorluk yaşadığını, yakın te
pelerdeki kalıntılar hakkında halktan
bilgi topladığını belirtti.

Öğleden sonra Yalvaç’a ulaşarak
kasaba üzerindeki tepeye kurulan kam-
pına yerleşti.
Bu notlar, Yalvaç merkezli arkeolo
jik çalışmaların sadece antik kent sını-
rında değil, çevre köylerin geleneksel
yapılarındaki devşirme malzeme üze
rinde de yürütülmesi gerektiğini göster
mektedir.

4 Mayıs: Pisidia Antiokheia’nın
1907’deki hali
Bell 4 Mayıs sabahı yaklaşık 07.30’
da antik kente giderek Ramsay için
notlar hazırladı ve fotoğraflar çekti.
Kenti Anthios vadisinin üzerine yükse-
len dikdörtgen bir plato olarak tarif et-
ti. Kayaya oyulmuş yarım daire alanı,
kilise apsisini, yol izlerini, kapıya ben
zeyen kalıntıyı, tiyatro caveasını, tonoz-
ları ve su kemerini kaydetti. Özellikle
kent surlarının büyük ölçüde kayboldu-
ğu ve taşların Yalvaç’a taşınmaya de-
vam ettiği yönündeki gözlemi önemli
dir.
Bugün kazılarla görülebilir duruma
gelen Antiokheia’yı 1907’deki görünümüyle karşılaştırmak, erken dönem yı-
kım, devşirme malzeme kullanımı ve ar
keolojik koruma tarihi bakımından yeni
çalışmaların konusu olabilir.

Bell’in gözünden Yalvaç kent yaşamı
Yalvaç’ı bahçelerle ayrılan on iki
mahalleden oluşan bir yerleşim diye ta-
nımladı. Söğüt, kavak ve meyve ağaçla-
rını; han çeşmesindeki işlemeli lahit
parçasını; eski taşların üzerine oturtul-
muş ahşap direkli bir yapıyı; eski cami-
yi ve büyük çınarı kaydetti.
Kaymakamı ziyaret etti; kasaba
ileri gelenleri daha sonra kampına ia
deiziyarette bulundu. Bu ziyaretlere
ilişkin kişisel tonunu, nesnel bir yöne
tim değerlendirmesi gibi okumamak
gerekir.
Ulaşım notları özellikle dikkat çeki
cidir: Bell, Yalvaç’tan Akşehir’e dağları
aşan at yolunun yaklaşık dört, araba
yolunun ise on dört saat tuttuğunu
yazdı.
Görüştüğü kişilerin demiryolunun
Eğirdir’den Yalvaç’a uzatılmasını arzu-
ladıklarını bildirdi. Dolayısıyla ilçenin
demiryolu beklentisi en azından 1907
yılında yazılı kayda geçmiştir.

5 Mayıs: Şarkikaraağaç’a geçiş
5 Mayıs sabahı Yalvaç’tan
ayrılan Bell, Şarkikaraağaç yö
nüne ilerledi.
Yeni aldığı ata alışmaya ça-
lışırken öğleye doğru kasabaya
ulaştı; camilerdeki ahşap işçili-
ğini ve mezarlık taşlarını ince-
ledi.
Yağmur, dolu ve yük arabasındaki arıza günün güçlükleri arasın-
daydı. Günlükteki bu ayrıntılar bölge
yollarının dönemin şartlarında nasıl
kullanıldığını gösterir.
Bell’in Tokmacık gözlemleri, mod
ern yüzey araştırmalarıyla birlikte
okunduğunda özel değer kazanır. Prof.
Dr. Mehmet Özhanlı’nın Tokmacık üze
rine yayımladığı değerlendirmede köy
ve yakın çevredeki eski yerleşimler, hö
yükler ve yeniden kullanılmış mimari
elemanlar ele alınmaktadır. Yine de
Bell’in tarif ettiği belirli bir taşın günü
müzdeki hangi nesneyle aynı olduğunu
söylemek için fotoğraf, konum ve ölçü
karşılaştırmasına ihtiyaç vardır.
Önerilebilecek yerel tarih çalışması,
Tokmacık’ın mevcut çeşmelerinin ve
eski yapı duvarlarının fotoğraflanması,
korunmuş antik parçaların kayda geçi
rilmesi ve Bell’in 1907 tarifleriyle eşleş-
tirilmesidir. Aynı yöntem Kumdanlı,
Ayaplar ve çevre yerleşimlere uygulana
bilir.

Sonuç: Bellekten belgeye
Bell’in Yalvaç’ta geçirdiği birkaç
günün kayıtları, antik eserler kadar 20.
yüzyıl başındaki sosyal, idarî ve ulaşım
hayatına da ışık tutar. Tokmacıklı Naz
mi’nin bilgisi, köy çeşmelerindeki dev-
şirme taşlar, göl kıyısındaki dinsel kul-
lanım izleri ve demiryolu talebi, büyük
tarih anlatıları arasında gözden kaça
bilecek yerel ayrıntılardır.
Bir gezginin bakışındaki önyargıları
eleştirel biçimde değerlendirerek, göz
leme dayalı verileri ise güncel arkeoloji
ve yerel sözlü tarihle karşılaştırarak
kullanmak gerekir.

Share

Yorum yapabilmek için Giriş yapın.