Kalkınmanın Kayıp Halkası: Mesleki Eğitim Güçlenmeden Sanayi Güçlenemez

Bülent ÖZGÜL

Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi Öğretim Üyesi

Türkiye’nin ekonomik kalkınma hedefleri konuşulduğunda teknoloji, ihracat, yatırım, sanayi, üretim ve katma değer kavramlarını sıkça kullanıyoruz. Yeni fabrikalar kurmaktan, üretim kapasitesini artırmaktan, ihracatta daha ileri noktalara ulaşmaktan söz ediyoruz. Ancak bütün bunların merkezinde bulunan ve çoğu zaman yeterince üzerinde durulmayan çok önemli bir unsur var: Nitelikli mesleki insan gücü.

Bir sanayi tesisini yalnızca mühendisler çalıştırmaz. O fabrikanın üretimini sürdüren; makine operatörü, kaynakçı, elektrikçi, elektronikçi, CNC operatörü, bakım teknisyeni, torna ve tesviye ustası, kalıpçı, mekatronik teknisyeni, mobilyacı, tesisatçı ve daha pek çok meslek grubudur.

Türkiye’nin bugün karşı karşıya bulunduğu önemli sorunlardan biri de tam burada ortaya çıkıyor. Bir tarafta iş arayan gençlerden söz ediyoruz, diğer tarafta ise işletmeler “çalıştıracak nitelikli eleman bulamıyoruz” diyor.

Bu iki durumun aynı anda yaşanması, üzerinde ciddi biçimde düşünmemiz gereken bir eğitim ve istihdam problemidir.

Avrupa’da mesleki eğitim ikinci tercih değil

Gelişmiş Avrupa ülkelerine baktığımızda mesleki eğitimin genel eğitim sisteminin kenarında duran, başarısız öğrencilerin yönlendirildiği bir alan olarak değil; ekonominin temel insan kaynağını yetiştiren stratejik bir yapı olarak görüldüğünü görüyoruz.

OECD’nin 2025 verilerine göre OECD ülkelerinde lise düzeyindeki öğrencilerin ortalama yüzde 44’ü mesleki programlarda eğitim görüyor. Avusturya’da bu oran yüzde 68,9’a kadar çıkıyor. OECD ayrıca Avusturya, Çekya, Finlandiya, Hollanda, Slovakya ve Slovenya gibi ülkelerde lise öğrencilerinin üçte ikisinden fazlasının mesleki programlarda bulunduğunu belirtiyor.

Eurostat’ın AB verilerinde de benzer bir tablo görülüyor. Avrupa Birliği’nde lise düzeyindeki öğrencilerin yaklaşık yarısı mesleki eğitim programlarında bulunuyor. 2021 verilerinde bu oran yüzde 48,7 olarak gerçekleşmişti.

Dolayısıyla Avrupa’nın birçok ülkesinde eğitim sistemi yalnızca “herkesi üniversiteye hazırlamak” üzerine kurulmuş değil.

Gençlerin önemli bir bölümü daha ortaöğretim aşamasında bir meslek edinirken, aynı zamanda isterlerse yükseköğretime devam edebilecekleri eğitim yolları da açık tutuluyor.

Bu çok önemli bir ayrımdır.

Mesleki eğitim üniversitenin alternatifi değil, eğitim sisteminin asli yollarından biridir.

Türkiye’de sayı arttı ama sorun çözülmedi

Türkiye açısından meseleyi değerlendirirken hakkaniyetli olmak gerekiyor. Bugün mesleki eğitimin öğrenci sayısı geçmiş yıllardaki kadar düşük değildir.

Millî Eğitim Bakanlığı’nın açıkladığı verilere göre 2024-2025 eğitim öğretim yılında 3 bin 954 mesleki ve teknik eğitim kurumunda yaklaşık 1 milyon 536 bin öğrenci bulunuyor. Ayrıca 408 mesleki eğitim merkezinde yaklaşık 420 bin öğrenci eğitim görüyor. Bakanlık, mesleki ve teknik eğitimdeki öğrencilerin toplam ortaöğretim öğrencileri içerisindeki payını yaklaşık yüzde 40 olarak açıklıyor. 2025-2026’da liselere yeni kayıt yaptıran öğrenciler arasında mesleki ve teknik eğitimi tercih edenlerin oranının yaklaşık yüzde 43’e ulaştığı da belirtiliyor.

Bu rakamlar, Türkiye’de mesleki eğitimin nicelik bakımından tamamen ihmal edildiğini söylemenin doğru olmayacağını gösteriyor. Ancak mesele yalnızca kaç öğrencinin meslek lisesine gittiği değildir.

Nicelik tek başına yeterli değil, niteliği arttırmak zorunlu

Asıl soru şudur:

Bu öğrencilerin kaçı mezun olduğunda sektörün aradığı bilgi ve beceriye sahip oluyor ve kaçı eğitim gördüğü meslekte çalışıyor?

İşte Türkiye ile mesleki eğitimin güçlü olduğu ülkeler arasındaki temel fark burada ortaya çıkıyor.

OECD’nin 2024 verilerine göre Türkiye’de 25-34 yaş grubunda lise veya lise sonrası düzeyde mesleki eğitim diplomasını en yüksek eğitim derecesi olarak taşıyanların oranı yalnızca yüzde 12. Bu oran OECD ülkeleri arasında düşük seviyelerden biri. Aynı eğitim düzeyindeki gençlerin istihdam oranı Türkiye’de yüzde 69,1 seviyesinde bulunuyor. Almanya’da mesleki eğitim mezunu 25-34 yaş grubunun istihdam oranı yüzde 89,6, Avusturya’da ise yüzde 88,3 düzeyinde.

Yani problem yalnızca öğrenciyi meslek okuluna kaydetmek değil; meslek okulundan iş hayatına güçlü bir geçiş sağlayabilmektir.

İşsiz genç var, çalıştıracak eleman yok

Türkiye ekonomisinin yaşadığı en büyük paradokslardan biri budur.

Üniversite mezunu gençler iş ararken sanayi işletmeleri kaynakçı, makine operatörü, CNC ustası, elektrikçi, bakımcı, kalıpçı ve teknisyen bulmakta zorlanabiliyor.

İŞKUR’un Türkiye İşgücü Piyasası Araştırması bu sorunu rakamlarla da ortaya koyuyor. 2023 araştırmasında işletmelerin yaklaşık 560 bin kişilik iş gücünün temininde güçlük yaşadığı tespit edildi. En fazla eleman sıkıntısı çekilen sektörler imalat, toptan ve perakende ticaret ile inşaat olurken, bu üç sektör toplam açığın yaklaşık yüzde 70’ini oluşturdu. Sanatkârlar ve ilgili işlerde çalışanlar ile tesis ve makine operatörleri de eleman bulunmasında güçlük yaşanan grupların başında geldi.

Bu tablo aslında bize çok açık bir şey söylüyor: Türkiye’de işsizlik sorununun bir bölümü aynı zamanda bir mesleksizlik ve beceri uyumsuzluğu sorunudur.

İşverenin aradığı beceri ile iş arayan kişinin sahip olduğu beceri birbiriyle örtüşmediğinde bir tarafta işsizler, diğer tarafta boş kalan iş pozisyonları ortaya çıkıyor. Bunun ekonomik maliyeti ise çok büyüktür.

Nitelikli çalışan bulamayan işletme sipariş alamaz, kapasitesini artıramaz, yeni makine yatırımından beklediği verimi elde edemez. Üretim yavaşlar, maliyet yükselir, kalite problemi ortaya çıkar ve işletmenin uluslararası rekabet gücü azalır. Dolayısıyla mesleki eğitim yalnızca Millî Eğitim Bakanlığını ilgilendiren bir eğitim meselesi değildir.

Mesleki eğitim aynı zamanda bir sanayi, istihdam, ihracat ve kalkınma politikasıdır.

Almanya ve Avusturya neden başarılı?

Avrupa’daki başarılı modellerin en önemli özelliği okul ile iş dünyasının birbirinden kopuk olmamasıdır.

Özellikle Almanya’daki “dual sistem” bunun en bilinen örneklerinden biridir. Öğrenci eğitimin bir bölümünü okulda teorik ve teknik bilgilerle geçirirken önemli bir bölümünü işletmede gerçek üretim ortamında tamamlar.

Böylece genç daha mezun olmadan makineyi, üretim disiplinini, iş güvenliğini, çalışma kültürünü, kalite standartlarını ve işletme ortamını öğrenir.

İşveren de öğrenciyi yalnızca stajyer olarak görmez. Onu gelecekte çalıştıracağı insan kaynağı olarak değerlendirir.

Avusturya’da ise mesleki eğitimin lise sistemi içerisindeki ağırlığı son derece yüksektir ve bazı mesleki okul türleri öğrenciye hem güçlü bir mesleki yeterlilik hem de yükseköğretime geçiş imkânı sağlamaktadır.

Pek çok çalışmada iş temelli öğrenmenin öğrencinin becerileri ile işveren ihtiyacının eşleşmesini kolaylaştırdığı, beceri uyumsuzluğunu azalttığı ve okuldan iş hayatına geçişi güçlendirdiği vurgulanıyor.

Buradaki temel felsefe basittir: Meslek sınıfta anlatılarak değil, sınıf ile üretim ortamı birlikte kullanılarak öğrenilir.

Özel sektör seyirci değil, sistemin ortağı olmalı

Türkiye’nin mesleki eğitim konusunda atacağı en önemli adımlardan biri özel sektörü eğitimin gerçek ortağı haline getirmektir. Bugün birçok işveren, mesleki eğitim sisteminin dışında kalıyor; ihtiyaç duyduğu elemanı okul mezun olduktan sonra aramaya başlıyor.

Oysa işveren eğitim sürecinin başından itibaren sistemin içinde bulunmalıdır.

Bir organize sanayi bölgesinde faaliyet gösteren fabrikaların hangi mesleklerde üç yıl sonra kaç çalışana ihtiyaç duyacağı belirlenmeli; buna göre okul bölümleri ve kontenjanları oluşturulmalıdır.

Müfredat hazırlanırken yalnızca eğitimciler değil, o makineleri kullanan mühendisler, ustalar ve işletmeler de masada bulunmalıdır.

Okulların atölyelerindeki makineler on beş-yirmi yıl geriden gelirken öğrenciden son teknolojiyle çalışan sanayi kuruluşuna hazır hale gelmesini beklemek mümkün değildir.

Bu nedenle özel sektörün okul atölyelerinin kurulmasına, makine ve teknoloji yatırımlarına, öğretmenlerin hizmet içi eğitimine ve öğrencilerin uygulamalı eğitimine doğrudan katılması teşvik edilmelidir. Bunun karşılığında işletmelere vergi ve prim avantajları sağlanabilir.

Mesleki eğitime yatırım yapan şirketin yaptığı harcama yalnızca şirketin değil, ülkenin insan sermayesine yapılmış yatırım olarak görülmelidir.

Hep sorun tespiti mi yapacağız? Çözümü ne zaman konuşacağız?

Buraya kadar yazdıklarımızı aslında daha önce de pek çok kez okumuş, dinlemişsinizdir. Çok da yeni şeyler söylememiş olabiliriz. Bu noktada önemli olan, Türkiye’de neler yapılması gerektiğiyle ilgili olarak somut çözüm önerilerinin konuşulması, tartışılması ve uygun olanların hayata geçirilmesi ile ilgili irade oluşmasını sağlamaktır. Bu tür yazıların amacı, bu konuların toplumun gündeminde kendine yer bulabilmesini sağlamak ve bir şekilde konunun konuşulması, tartışılması ve çözüm önerilerinin filizlenmesine ortam hazırlamaktır.

Bir konuda düzenleme yapılabilmesinin ilk adımını, konunun kamuoyu gündemine taşınıp o konuyla ilgili bir irade oluşmasına zemin hazırlanmasıdır.

Peki, benim bu konudaki önerilerim neler? Onları da bir sonraki yazıda ele alarak değerlendireceğiz.

Unutmayalım, mesleki eğitim meselesi, memleket meselesidir.