Yalvaç’ın Mimarı Devlethan Bey

Bekir MANAV – Tarihçi/Araştırmacı Yazar

Tarih Kültür Araştırma Derneği (Tarih-Der) Başkanı

Devlethan Bey adı kaynaklarda geçen Yalvaç ve civarına önemli imâr faaliyetlerinde bulunmuş bir isimdir. Ancak dönem kaynaklarının günümüze erişememesi sebebiyle Devlet Han Bey’in kim olduğu hususunda bir netlik olmamakla beraber farklı görüşler ve tahminler ortaya atılmıştır.

Aslında kaynakların müşterek tetkiki ve tüm izler bize Devlethan Bey’in Yalvaç’ın fatihi olabileceği yönündedir. Doğrudan bir kaynakla ispat edilemeyen bu durumun değerlendirmesini beni böyle düşündüren sebepleri birlikte inceleyelim.

Öncelikle Devlet – Devlet(han) adıyla tarihin bize yazdığı kişiler kimdir? Bu nokta çok önemli. Zira sıradan birisi de bu adı taşıyabilirdi.

1.Görüş Saruhan Bey’in oğlu Devlet Bey 1300’lerin sonunda yaşamıştır.

2.Görüş Timur’un emirlerinden biri olan Devlet Bey ki 1400’lerde yaşamıştır ve Süleyman Sami Böcüzade Yalvaç Devlethan Bey Camisini yaptıran kişi olarak bu olabileceği işareti vermiştir.

3.Kılıçarslan’ın kardeşi Devlethan Bey olabileceği.

4.Herhangi bir Selçuklu sultanının kız kardeşlerinden biri olabileceği.

Öncelikle belirtelim ki Devlet-Devlethan adlı kişi sıradan birisi değil.

Neden mi?

Çünkü Devlethan Bey Yalvaç’ın en eski mahallesinde yani Yalvaç’ın göbeğinde Ulu Cami yani en büyük camiyi yaptırmış kişidir.

Bu camiye Hüyüklü’deki 60 dönüm arazi vakfedilmiş yani bu 60 dönüm arazinin geliri camiye gidiyor.

1501 yılı vakıf defterinde; “Mezra-i Senitlü ki merhûm Devlethan Bey vakf eylemiş mezkûr câmiin huffâzına evkâf nesh olacak bu dahi nesh olub timara hükm olmuş şimdi halde padişahü’l-islâm ve’l-müslimîn padişahımız hallede-Allahu hilâfetahu hazretleri kemâkân mukarrer dutub be-tecdîd-i hükm-i humâyûn verildiği sebebden deftere kayd olundu”

Yani Senitlü adlı arazi, rahmetli Devlethan Bey tarafından caminin hafızlarına vakfedilmişti. Ancak bir dönem bu vakıf iptal edilip tımara verilmiş. Daha sonra padişah, yeni bir ferman çıkararak bu vakfı tekrar eski haline getirmiş. Bu nedenle durum yeniden resmi deftere kaydedilmiştir diye bir açıklama mevcuttur.

Yani buradan 1501 itibariyle Osmanlının tuttuğu bu kayıtta kaydı tutanların ellerinde eski bir belge olduğu anlaşılıyor.

Aynı kaynaktaki şu ibâre çok şeyi anlatıyor: “Nefs-i Yalvaç’da Meydan Hamamı’ndan Devlethan Bey üç buçuk vukiyyesin huffâzına vakf eylemiş her vukiyyesi fî 180 fi sene 630”

Yani Yalvaç Meydan Hamamı’ndan Devlethan Bey 3,5 vukiyye yani pay, her pay da 180 akçe olacak şekilde cami hafızlarına gelir olarak verilmesini (vakfetmiştir) seneye dikkat edin Hicri 630 – Miladi: 1232 yılı.

Yani bu vakfıyet bu işlem Devlethan Bey tarafından 1232 yılında gerçekleşmiştir. Yani Devlethan Bey 1232 yılında sağdır. (Yani Selçuklu Dönemi olduğu kesinleşmiştir.)

Aynı kaynakta şu ibare bizi daha da eskiye götürüyor: “An kıst-ı hamam-ı Devlethan Bey der karye-i Gemen fi sene 600, cihet-i hatib nısf, hisse-i nısf cihet-i huffâz”

Hicri 600 – Miladi 1203 yılında Devlethan Bey Hamamından hatibe ve hafızlara yarısı olmak üzere gelir vakfedilmiş. Yani 1203 yılında Devlethan Bey hamamı Gemen’de mevcut.

Aynı vakıf kayıtlarında şu ibare Devlethan Bey’in kim olduğunu net bir şekilde ifade ediyor:

An kıst- hamamı melik Devlethan Devlethan Bey ki câmiinrakabesinevehüffâzına900Hisse-i berâ-yı rakabe225,hisse-i hüffâz675.

Bu kayıtta Devlethan Bey için MELİK DEVLETHAN BEY demektedir. Melik yani Sultan’ın çocuklarına verilen unvan demektir.

O halde 1203 ile 1232 yılı arasında Melikliği kesinleşen Devlethan adın da kim var.

Elbette 1 kişi var o da Rükneddin Mesud’un (1.Mesut)un oğlu olan, Miryokefalon zaferini kazanan 2.Kılıçarslan’ın kardeşi olan Devlethan’dır.

Selçuklu tarihinin duayeni Merhum Osman Turan Devlethan’ın babası öldükten sonra ağabeyi 2.Kılıçarslan’a tabi olduğunu ve onun fetihlerine katıldığını yazar. Buradan aslında Devlet ile 2.Kılıçarslan’ın arasında epey yaş farkı olduğunu anlayabiliriz.

Yani 2.Kılıçarslan küçük yaştaki kardeşine sahip çıkmış yanına almış.

Miryokefalon 1176 yılında olduğuna göre Yalvaç hali hazırda Miryokefalon arkasından gerçekleşen 1182 yıllarındaki fetihlerde ele geçirildiğini, ele geçtikten sonra ki bu fetihte Devlethan’ın payı büyük olmalı Yalvaç’a ilk camiyi yaptırmış olması, sonrasında Gemen’e ve Akçaşar’a cami yaptırması, ilerleyen yıllarda pay vakfettiğine göre hamamı yaptırmış olması, Devlethan’ın bölgedeki en etkili isim olduğu anlamını taşır.

Bu arada önemle belirtelim ki bir yöreye cami, hamam, kervansaray vs. gibi yapıları o yörenin en yetkili, en güçlü ve en zengini yaptırabilir. Subaşı dururken alttan birilerinin subaşını ve o büyük güçleri gölgeleyecek bir eser yapmasının imkanı olmadığı gibi örneği de yoktur.

Yani Yalvaç’taki Devlethan Bey Camisinin bânisi net bir şekilde 2.Kılıçarslan’ın kardeşi, 1.Mesudûn oğlu Devlethan Bey’dir ve kaynaklar mucibinde metodolojik olarak kesindir.

Bu durumda Yalvaç Devlethan Camii 1182- veya takip eden yıllarda ilk inşası gerçekleşmiş olmalıdır.

Bir diğer soru işareti şu ki Devlethan Bey’in mezarı Yalvaç ve civârında olmalıdır. Ancak günümüze ulaşamadığı için şuan bilinmemektedir.

Yalvaç ve civarına ciddi imâr faaliyetlerinde bulunan Türkleşmesinde rol alan Devlethan Beyîn adını yaşatmak boynumuzun borcudur. Allah ondan râzı olsun mekânı cennet olsun.