Kuyucak ve Örkenez’de Saru Danişmendlüler

Bekir MANAV – Tarihçi/Araştırmacı Yazar
Tarih Kültür Araştırma Derneği (Tarih-Der) Başkan

Hamid Sancağı 438 numaralı 1530 tarihli tahrir defterinde Yalvaç Kaza’sında Kuyucak Karyesi’nde Saru Danişmend Evlâdı Zaviyesi kaydı mevcuttur.

Yine aynı isimde Saru Danişmend Evlâdı Muallimhanesi ve Saru Danişmend Değirmeni Örkenez Karyesi’nde mevcuttur.
1570 vakıf kayıtlarında Saru Danişmend Zaviye ve Mescid Kuyucakta, Örkenez’de de Saru Danişmend Medresesi kaydı mevcuttur.

Vakıf kaydından şu ibâre önemlidir: “Vakf-ı Evlad-ı Zaviye ve Mescid-i Mevlana Saru Danişmend : rahmetullah alel der karye-i Kuyucak el-an meşihat evla? Seydi Abdullah tasarrufundadır deyu defter-i … me? ..halde padişahımız beratıyla evladından Lütfullah Ağaya verilip tasarruf ider”

Yani anlamı şu: Kuyucak’ta Saru Danişmend adında zaviye (küçük tekke) ve mescid var. Eski defter kayıtlarında bu tekkenin şeyhi Seydi Abdullah’tır. Şimdi ise padişahın onayı ile yine aynı soydan evlatlardan gelen Lütfullah Ağa’dır o tasarruf eder, diyor.

Buna göre;
1- Seydi Abdullah Saru Danişmend soyundan gelen bir şeyhtir. (Meşihat)
2- Lütfullah Ağa Seydi Abdullah’dan sonra yine Saru Danişmend soyundan gelen bir şeyhtir. (Meşihat) Bu tarihte de sağdır hayattadır.

Bu zaviyenin geliri de muazzam, Örkenez, Akçahisar’da 10 dönüm, Altıkapu’da 12 dönüm, Kuyucak sınırında 130 dönüm vs. geliri var. Yine Akçahisar’da “…bir kâfir değirmen ocağı mülkünden harab hala Lütfullah Ağa mamur edib cihet-i hitabet olmuş” yani gâvurlardan kalma bir değirmeni Lütfullah Ağa onarmış işler hale getirmiş oranın da geliri bu zaviyeye bağlıdır diyor.

Buraya her şey normal, dikkat çeken husus kim bu Mevlana Saru Danişmend?

Danişmenliler üzerine 2019 yılında Tokat, Zile, Niksar gibi bölgelerde araştırma yapmıştım. Ama buradaki amacım Danişmentlilerden öteye Hamidoğlu Beyliğinin Atası Hamid Bey’in babasını araştırma gâyesi güdüyordu. Zira Hamid Bey’in babası olarak Ali Tusi (Ebul Kasım) türbesi noktasında çalışmıştım.
Ancak bu kayıtlardan anlaşıldığı üzere Kuyucak’taki Saru Danişmend, bir şahıs-kişidir. Lütfullah Ağa’da onun soyundandır.
Mevlana demek Mevlevilikle karıştırılmasın bir ünvandır, günümüzdeki profesörlük gibi bir makama karşılık gelir. Saru- bir sıfattır, Danişmend kelimesi de fars kökenli olup bilge kişi anlamında yine ilmi bir sıfattır.

Bir diğer pencereden baktığımızda Danişmend, Danişmendliler den kalma soy içeren bir anlam yüklüdür. Ancak anlaşıldığı üzere Saru Danişmend adlı kişinin Kuyucak’da olduğuna dair bir iz işaret görünmemektedir.

Bir köyde deprem olursa civar köylerde bundan etkilenir.

Saru Danişmend’in soylu ailesinin Kuyucak’ta zaviyesi varken Örkenez’de de Saru Danişmend’in Medresesi var. Bu Saru Danişmenlilerin Kuyucak ve Örkenez’de hatta Akçahisar’da var olduğunu bu köylerde aynı soydan insanların yaşadığı anlamını taşır.

Peki Anadolu’da Danişmenli – Saru Danişmenli adında aşiret, tâife, topluluk var mı?

Tabii ki var. Danişmendliler bir beylikti devletti. Son döneminde üç şubesi vardı. 2.Kılıçarslan bu devletin 1.Kayseri şubesini 1169 yılında Selçuklulara kattı.

2.Şubesi olan Sivas şubesini 1175 yılında yani Miryokefalondan 1 sene önce Selçuklulara kattı. Bu tarihten 1 sene sonra bölgemizde Miryokefalon Savaşı gerçekleşti.

2.Kılıçarslan Danişmenlileri Selçuklulara bağladıktan sonra Danişmendli beylerini, Türkmenleri, askerleri küstürmemek için sınır hattında onlara uç beylikleri verdi, seferlerinde rütbeler verdi. Bu anlamda Miryokefalon Savaşınsa ciddi Danişmend kökenliler de savaştı.

Yâni Danişmendliler bölgemize ilk gelişleri Miryokefalon ile 1176 da gerçekleşmiştir. Uç beyliğine en güzel örnek yine Danişmendli Beylerinden Yağı Basanoğulları Keçiborlu ile Baradız arasında Yağıbasan adlı karyeyi kurmuş, Selçuklu’nun uç beyliği yaparak sınırını korumuşlardır.

Anadolu’da topluluklara Danişmenliler-Danişmend Türkmenleri denmiştir.
Anadolu’da çok sayıda Danişmendlü Türkmenlerinin kayıtları mevcuttur. Bunların ilerleyen dönemlerde kollara da ayrılmıştır.

Bölgemizde Kuyucak ve Örkenez için Saru Danişmend evlâdı dendiğine göre Saru Danişmend benzer adlara baktığımızda 1568 yılında Hoyran’da Karye-i Avdancık nam-ı diğer Kara Danişmendlü adında bir köy adı görüyoruz. Yani Köyün adı Avdancık diğer adı Kara Danişmendlü (burada Kara Danişmendlüler yaşar) anlamını taşır.

Demek ki bölge de Saru Danişmend haricinde bir de Kara Danişmendlüler var. Yani Danişmendlilerin kolara ayrılmış bölümleri burada karşımıza çıkıyor.

Anadolu da ise Saru Danişmendlüler topluluk olarak 1532’de Maraş, Adana, Kütahya Sancaklarında kaydedilmiş olsa da aynı tarihlerde Kuyucak ve Örkenez’de zaviye ve medrese kaydı var.

Peki Kuyucak Örkenez hattına yakın bölgede Kara Danişmendlü’yü gördük Saru Danişmendlü nerede var?

Konya Sancağı Turgud Kazası’nda yani Akşehir ve civarında da Saru Danişmendlülerin kaydı mevcut. Kuyucak ve Örkenez’deki bu topluluğun Eğirdir hattında değil de Sultan Dağı çevresinde yer alan, bölgeye ilk gelen Miryokefalon unsurlarından Danişmend kökenli Saru Danişmend evlâtlarından olduğu anlaşılmaktadır.
Evet kıymetli hemşehrilerim yaklaşık 500 sene öncesi kayıtlardan uzun araştırmalar sonucunda bu yazıyı hazırladım. Bu yazı da ne demek istemedim?

*Özellikle Kuyucak ve Örkenezli hemşehrilerimiz 2026’dan 500 sene önceki bu kayıtlara göre Saru Danişmendlilerdensiniz demek istemedim. Zira 2026’dan 500 yıla bir bağ kurmak hiç sağlıklı değildir. Çünkü arada geçen 500 sene de büyük aksiyonlar olmuştur. Mesela Aksu ilçemize bağlı Sofular Köyü (Yalvaçtaki değil) Avşar kökenli bir aşiret köyü iken, bugünkü Sofular Köyü’ndeki vatandaşlarımız farklı bir yörük aşiretidir. Köydeki yaşayanlar belli faktörlerle önce çiftlik sonra çiftliğin satılması vs. değişmiştir.

*Özellikle belirtiyorum ki bu yazım 500 sene öncesi kayıtları içerir. Dikkat ederseniz yakın 1800’lü-1900’lü yıllardan bahsetmedim.

*93 Harbinden sonra Örkenez iskân köylerimizdendi.

Dikkat çeken yönler:
*1481 yılında Örkenez 149 hane ile (750 kişi) ile Yalvaç’ın en kalabalık köyüdür ve dönem için ciddi bir nüfustur. Kuyucak ise 90 hane ile yine en kalabalık köylerden biridir.

*Kuyucak’da Şeyh Seydi Abdullah ya da Lütfü Ağa’nın türbelerinden birinin olması gerekir. Zaviye ve tekke izleri coğrafya da mutlaka kendini gösterir.