Yalvaç’ta Çıtak Türkleri

Kıymetli hemşehrilerim, 2018 yılında Eğirdir ve köylerini kayıtlar üzerinden teşhis ve analizi için uğraşırken Yalvaç her zaman karşıma çıkıyordu.

Çünkü bugünkü Yalvaç’ın çoğu köyü Eğirdir’e bağlıydı.
Dönemde kayıtlı olan Hoyran Kazası köylerinin çoğu da bugün Yalvaç’a bağlı köylerdi. Bu sebeple Yalvaç’ın çok büyük bir coğrafya da geniş bir kültür oluşturduğunu biliyordum. Ancak detaylara indikçe böylesine büyük Türkmen izleri ve kültürlerinin zenginliklerini görünce benimde şaşırdığım oldu.

Takipçilerimiz bilir geçen haftalarda Isparta Merkez Kazası’na bağlı olan Türk aşiretlerinin topluluklarının listesini yayınlamıştım. Orada Çiğil Karamanlusu adında bir topluluktan bahsettim.

Önce şunu idrâk edelim bir topluluk önünde yer adı varsa oraya ait demektir. Yörük Karamanlusu demek – Karamanlu yani dağılmış Karamanoğulları Beyliği topraklarından gelen Yörük demektir. Çiğil Karamanlusu demek de Karaman topraklarından (Konya-Karaman-Niğde-civarından) gelen Çiğil Türkleri demektir.

Yani bizim bölgemizdeki Çiğillerin hepsi Konya-Karaman tarafından gelenlerdir. Çiğiller kök olarak Balkanlardan gelen Kuman-Kıpçak-Peçenek grubundandır.

Bölgemizde Çiğil Karamanlu Yörükleri adında bir topluluk ve bu topluluk bir grubu Isparta Kazası’na yani bugünkü Isparta Merkez’de varlığı kaydedilmiş. Muhtemelen Davraz eteklerinde konar göçerlik yapıyorlardı.

Tarihçi Yusuf Halaçoğlu Devlet Arşivlerinde şu kayıtları vermiştir.

Çiğil Karamanlu Cemaati – 1478 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Cemaati – 1481-1502 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Cemaati – 1522-1523 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil ve Nebilü Karamanlu Cemaati – 1532-1533 yılı Eğirdir’de kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Cemaati – 1563-1564 yılı Maraş Sancağı Maraş Nahiyesi’nde kaydedildi.
Çiğil Karamanlu Yörükleri Cemaati – 1568 yılı Isparta Merkez Kazası’nda kaydedildi.
Çiğil Karamanlusu Yörükleri Cemaati – 1568 yılı Hamid Sancağı’nda kaydedildi.

Özetle Çiğillerin bir tanesi Maraşta, bir tanesi Isparta’da, bir tanesi Hamid Sancağı genel, dört tanesi de Eğirdir Kazası’nda kayıt altına alınmış. Yalvaç için önemli olanlar işte bu dört tane Eğirdir Kazası kayıtlarıdır ki o tarihlerde Yalvaç nahiyelik ve çoğu köyü Eğirdir’e bağlı.

Burada düşündüğümüz şu Eğirdir’e kaydedilen Çiğil Karamanlu Cemaati acaba Yalvaç ve köylerinde miydi?
Yani Yalvaç’a veya köylerine geldi mi?
Bunun analizi seçtiğim metodla yapalım.

Şayet Çiğil Karamanlu Yalvaç veya civarına geldiyse yukarıdaki kayıtlara göre 1478-1481-1522-1533 yıllarından birinde gelmiş olmalıdır. Bu tarihlerde biz bunları bir isim altında göremiyoruz.
Ama Yalvaç için çok önemli bir tarih vereceğim 1530 ile 1568 yılı arası Yalvaç’ın en çok Türk aşiretleri ve konar göçer aşiretlerinin yoğun etkisinde kaldığı yıllardır.

1568 yılında Yalvaç’ta üç türlü yer, mahalle ve köy adları vardır.

1- İsimden kişiden adını alan yer adları. Hacı Halife Mahallesi- Hacı Timur Mahallesi gibi
2- Coğrafyadan adını alan yer adları. Yenice Mahallesi, Yarıkkaya Köyü gibi
3- Aşiret topluluktan adını alan yer adları. Yuvalı Köyü, Sofular, Büğdüz Köyleri gibi.

Yani günümüzdeki gibi dönemin idaresi bir oylama yaparak veya anlamlı olsun diye meclisten bir kararla mahalle veya köy adı belirlemez. 16.yüzyılda örneklerdeki gibi yer adları merkezi idare tarafından değil topluluk aşiret ve soyları başta olmak üzere halk içinde anılan telaffuz edilen söyleme göre isimleri kaydetmiştir.

Biz burada topluluktan adını alan yerlere bakacağız ki konumuz bu. Buna göre Yalvaç’da Ayvalı Köyü boydan adını almış, Sofular Köyü topluluktan Türkmen aşiretinden adını almış, Büğdüz, Bayad, Bayır, Eymir, Salur köyleri oğuz boyundan yani topluluktan adını almış.
Ve bir mahallemiz Yalvaç’ın ilk sırada yazılan mahallesi Mahalle-i Bazar ve Çıtaklar 38 hane 98 kişi kişi olarak kaydedilmiş.

Bu yazımda gördüğünüz görsel mahalle adının yazıldığı ve net bir şekilde ÇITAKLAR ın okunduğu defterin ekran görüntüsüdür.

ÇITAKLAR adında bir mahallemiz Bazar Mahallesi’yle birlikte kaydedilmiş. Yani Bazar ve Çıtaklar Mahallesi ortak yazılmış ki bunun sebebi genelde iç içe girmiş ve tek mescid, camii kullanan mahallelerin ortak yazıldığı görülmüştür.

Peki kimdi bu ÇITAKLAR?

Çıtaklar yukarıda topluluktan adını alan örneklerdeki gibi Manavlar gibi, Peçenekler, Tatarlar, Nogaylar gibi Türk topluluk adlarından biridir. Kısaca ÇITAK TÜRKLERİ denir. Yani bu mahalle adını öyle ağaçtan, tahtadan, çitten değil klasik çok örneğini gördüğümüz gibi topluluktan ÇITAKLARDAN adını almıştır. Dikkat ettiyseniz mahallenin adı ÇITAK değil, ÇITAKLAR, yani –lar çoğul ekiyle bir birden fazla ÇITAK ‘ın oluşturduğu topluluk anlayabiliyoruz.
Şayet mahallenin adı ÇEPNİLER olsaydı Çepni lerin oluşturduğunu, PEÇENEKLER olsaydı Peçenek lerin oluşturduğunu anlayacaktık.

Ama bu mahalle ÇITAKLAR. Bunu köylerdeki lakaplarla karıştırmayalım. Halen daha köylerde lakaplar vardır Hacılar, Kel Aliler, Çokarlar, Topallar vs. gibi. Ama bu kayıtların olduğu tarihte topluluk aşiret içinde lakaplar yok Ali Veledi Hasan gibi isimler yazılmış. Yani buradaki ÇITAKLAR bir lakap değil, ZENGİLER, ÇIRAKLAR gibi topluluk adıdır.

ÇITAKLAR ile çok derin ve çok sayıda çalışmalar yapılmış Rumeli’de Hıristiyanlar’dan kendilerini ayrıştırmak için çitlerini beyaza boyamalarından dolayı Çiti Ak’dan adını alan Çiğil topluluğudur. Peçeneklerle karışmıştır.
Bu konu çok derin olmakla beraber bu konuyla ilgili Merhum Prof.Yusuf Ziya Yörükan’ın çalışmalarını, Ahmet Cebeci Gagavuzların Atası Uzlar ve Göç Yolları makalelerini inceleyebilirsiniz.

Ayrıca Anadolu’da çok sayıda ÇITAKLARIN kurduğu köy ve ilçeler olduğu için benzer çok sayıda Çiğil ve Çıtak ile ilgili bilgilere erişebilirsiniz. Çıtakları bölgemizde hiç duymamış olabileceğinizi düşündüğüm için bu bilgileri veriyorum.

Bölgemizde ÇİVRİL’DE ÇITAK KÖYÜ şimdi mahalle olarak yine Çıtakların kurduğu çok eski bir yerleşimdir. Manisa, Ankara, Bolu gibi çoğu bölgemizde ÇITAK adında eski yerleşimler köyler vardır. Bir yerin adı ÇITAK – ÇITAKLAR ise o yer yeni isim almamıştır çok eskidir. Çünkü tüm örnekler bu şekildedir.

İşte o dört tane Eğirdir’e kaydı olan ve bir tane de yeri belirtilmeyen Çiğil Karamanlu Yörüklerinin bir veya bir kaçının toplanıp oluşturduğu mahalle Yalvaç’ta ÇITAKLAR adıyla kendini gösteriyor.

Şayet Yalvaçtaki bu topluluk bahsettiğimiz Çiğil Karamanluları olmasa bile, 16.yüzyılın ikinci yarısında Yalvaç’ta ÇITAKLARIN varlığı kesin ve nettir.

Çıtaklar Mahallesi bu günkü Pazar Mahallesi’nin hemen yanındadır, altında mı, üstünde mi ben bilmiyorum, ama yanındadır birlikte yazılmıştır. Bu tarihten sonra ÇITAKLAR ın kaydını, adını ben görmedim. Ama bu mahallenin isim değiştirdiği kesindir. Çünkü terkedilmiş bir yer değil yaşam halen orada süregelmiştir.

Çıtakların Anadolu’daki en belirgin özellikleri:
1-Çıtaklar Balkan kökenli olduğu için genelde sarışın mavi-yeşil çakır gözlü olurlar.
2-Beyaz rengi uğurlu sayarlar ve beyaz giyinmeyi severler.
3-Çıtak köylerinde keşkek, höşmerim, kavurma, helva meşhurdur.
Ancak bu özellikler genel de olabilir. Yani bu özelliklerin hepsi Çıtaktır diye kesinlikle diyemeyiz.

Çıtak Ağızlarından bir kaç örnek:
Çabuk ol yerine – tiz ol
Getir yerine – kavra
Kavun – hışır
Ateş getir yerine – ocak getir
kafam te büle sārfoş eyice
daha fazla örnek için Çıtak Köylerindeki kültür ögelerine bakabilirsiniz.

Yalvaç’ta günümüzde Çıtaklar kaldı mı, yaşıyorlar mı bunu bilmiyorum. Ama devletin resmi kaydında ÇITAKLAR adlı topluluğun Yalvaç merkezde kaydedildiği nettir.

Yazılarımın uzun olduğunun farkındayım ama net ve yalın bir şekilde herkes anlayabilsin diye her detayı vermeye çalışıyorum.

Bekir MANAV