Yalvaç-Hoyran Bölgesinin Gizemi: 1574’te Hangi Yörükler Vardı?

Eğirdir’in kuzey kesimini oluşturan ve tarihî kayıtlarda Hoyran adıyla anılan bölgenin 1574 yılına ait vakıf kayıtlarını Yalvaç – 2 kitabımıza ekledim. Bu kayıtlar benim için de oldukça heyecan vericiydi. Çünkü vakıf defterlerinde karşıma çıkan aşiret adları, döneme yakın tahrir defterleri ve diğer Osmanlı kayıtlarında gördüğümüz konar-göçer Türkmen topluluklarının izleriyle büyük ölçüde örtüşüyordu.

Daha da önemlisi, 1574 kayıtlarında adı geçen yerleşimlerin önemli bir bölümü bugün Yalvaç ilçesi sınırları içerisinde bulunuyor.
Kayıtlar bize yalnızca köy ve ibadethane isimlerini vermiyor. Aynı zamanda XVI. yüzyılda Hoyran-Yalvaç coğrafyasının Türkmen ve Yörük iskânının önemli sahalarından biri olduğunu gösteriyor. Özellikle Avşar topluluklarının bölgedeki varlığını tarihî belgeler üzerinden takip edebilmemiz bakımından bu kayıtlar son derece kıymetli.

Bir caminin adı, bir aşiretin izini taşıyor

Kayıtlarda Mısırlı ve Kundanlu gibi toplulukların bulunduğu yerlerde camilerin görülmesi dikkat çekicidir. Fakat benim için en önemli kayıtlardan biri Firuzlu Camisi oldu.

Çünkü Firuzlular, geniş bir Türkmen topluluğu olarak karşımıza çıkmakta ve Tirkemiş Yörükleri içerisinde de kaydedilmektedir. Bu kayıt, Tirkemiş topluluklarının hareketlerini anlamamız açısından yeni bir kapı açıyor.
Daha önce üzerinde durduğumuz üzere Tirkemişlerin yalnızca Burdur ve çevresi üzerinden değerlendirilmemesi gerekir. Hoyran-Yalvaç sahasındaki bu erken kayıtlar, onların önce bu bölgede bulunmuş olabileceklerini; sonraki dönemlerde ise farklı kollar hâlinde Burdur ile Aydın-Muğla istikametine yayıldıklarını düşündüren önemli ipuçlarıdır.

Daha ilginci ise kayıtlardaki mescid adlarıdır.
Köpekler Mescidi…

Bugün kulağa oldukça sıra dışı gelen bu isim, aslında bölgede bulunan Köpekler adlı Türkmen/Yörük topluluğunun izini taşıyor. Bir aşiret veya cemaat adının mescide verilmesi, o topluluğun artık yalnızca gelip geçen konar-göçerlerden ibaret olmadığını; bölgede belirli bir nüfus yoğunluğuna ve yerleşme düzenine ulaştığını göstermesi bakımından önemlidir.

Aynı kayıtlarda Fatımalu, Eşeklü, Göçülü, Kıraçlu ve Kara İsalu gibi Yörük/Türkmen adlarıyla karşılaşılması da Hoyran’ın XVI. yüzyıldaki demografik yapısına ışık tutmaktadır.

Bazen küçücük bir vakıf kaydı, yüzlerce yıl sonra bir bölgenin kimler tarafından iskân edildiğini anlamamızı sağlayabiliyor. Bir caminin, bir mescidin veya bugün unutulmuş bir köyün adı, aslında bir aşiretin bu topraklarda bıraktığı tarihî mühürdür.

İşte 1574 yılında, bugün büyük bölümü Yalvaç sınırları içerisinde kalan Hoyran bölgesinin vakıf kayıtlarında karşımıza çıkan cami ve mescidler, bize yaklaşık 450 yıl öncesinin Yalvaç-Hoyran coğrafyasından kalan çok değerli izler sunuyor.

Köpekler Mescidi
Eyübler Mescidi
Fatımalu Mescidi
Tulcalu Mescidi
Kırkbaş Mescidi
Eseklü Mescidi
Mısırlu Camii
Kundanlu Camii
Kara İsalu Mescidi
Göçülü Mescidi
Karaçlu Mescidi
Firuzlu Camii
Akçaini Mescidi
Tulca Mescidi
Göynücük Mescidi
Mahmudlu Mescidi
Tokmacık Mescidi
Kulsarı Mescidi
Akçaşehir Camii
Afşarlı Camii karye-i Balcılar
Kurucaboğaz Mescidi
Vakf-ı mescid-i hâli Mescidi
Elke Mescidi

Bekir MANAV